|| શ્રી સ્વામિનારાયણો વિજયતેતરામ ||

#
Kirtan Bhagti
whatsapp
FaceBook
Bhagwan Swaminarayan

 

 

|| સંપ્રદાયની ધુરા સંભાળ ||

 

 ગુરુ રામાનંદ સ્વામીએ નીલકંઠ વર્ણીને વિ.સં. 1857 કાર્તિક સુદી એકાદશીને દિવસે (તા. 28-10-1800) મહાદિક્ષા આપી અને તેમનાં સહજાનંદ સ્વામી તથા નારાયણ મુનિ એમ બે નામ પાડ્યાં. મહાદિક્ષા આપ્યા પછી ગુરુ રામાનંદ સ્વામીએ વિ.સં. 1858 કાર્તિક સુદી એકાદશી (તા. 16-11-1801) નાં રોજ પોતાના આશ્રિતો-અનુયાયીઓ સમક્ષ પોતે સ્થાપેલા ઉદ્ધવ સંપ્રદાયનું આચાર્યપદ સહજાનંદ સ્વામીને સોંપ્યું.સહજાનંદ સ્વામીએ ગુરુને પ્રણામ કર્યા ત્યારે રામાનંદ સ્વામીએ પ્રસન્ન થઇને વર માગવા કહ્યું ત્યારે સહજાનંદ સ્વામીએ આ બે વરદાન માગ્યાં:
  1. તમારા ભક્તને એક વીંછીનું દુ:ખ થવાનું હોય તો તેને બદલે એ દુ:ખ મને ભલે રુંવાડે રુંવાડે કોટિગણું થાઓ પણ તે ભક્તને ન થાઓ.
  2. તમારા ભક્તનાં કર્મમાં રામપાત્ર આવવાનું લખ્યું હોય તો તે રામપાત્ર મને આવો પણ તે ભક્ત અન્નવસ્ત્રે દુ: ખી ન થાઓ.
  રામાનંદ સ્વામીએ આ સંપ્રદાયને સહજાનંદ સ્વામીના હાથમાં સોંપ્યા બાદ પોતે એક મહિના બાદ સ્વધામ સિધાવ્યા. (સં 1858 માગશર સુદ તેરસ તા. 17-12-1801)
 

 

|| ધર્મ સંસ્થાપન ||

 

  ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે સંપ્રદાયની ધુરા પોતાનાં હાથમાં લીધા પછી સનાતન વૈદિક ધર્મનું સ્થાપન કરવા અને અહિંસા આદિક સદાચારની સમાજનાં દરેક વર્ગમાં પુન:પ્રતિષ્ઠા કરવા અનેકવિધ માધ્યમો દ્વારા લોક સંપર્ક સાધ્યો. સૌ પ્રથમ તેમણે લોકોમાં શ્રદ્ધા પ્રગટાવી, સાત્વિક ભક્તિ તરફ અભિમુખ કરવા અને વધુમા વધુ લોકોનું આત્યંતિક શ્રેય થાય એ હેતુથી સમાધિ પ્રકરણ ચલાવ્યું.
  સંપ્રદાયના પ્રવર્તનમાં માંગરોળમાં મહારાજે ચલાવેલું સમાધિ પ્રકરણ ખાસ નોંધપાત્ર છે. સમાધિ યોગવિદ્યા શીખનારને યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ પ્રત્યાહાર, ધ્યાન અને ધારણા એટલાં સોપાનો ક્રમશ: વટાવ્યા પછી સમાધિની સિદ્ધિ મળે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણી આકરી છે. તેથી સમાધિ સ્થિતિ તો અત્યંત દુર્લભ ગણાય છે. ભગવાન શ્રી હરીએ જેમને યોગમાર્ગનોનો લેશમાત્ર પરીચય ન હોય તેવા લોકોને સમાધિ કરાવી. પોતાનુ “સ્વામિનારાયણ ” નામ જપવાથી સમાધિ, પોતાની સામે જોનારને સમાધિ, પોતાનો અવાજ સાંભળનારને સમાધિ અરે, પોતાનાં પગની મોજડીનો રણકાર સાંભળનારને પણ સમાધિ ! સમાધિમાં લોકોને પોતપોતાના ઈષ્ટદેવ-રામ, કૃષ્ણ, શિવ, દેવી, એટલું જ નહિ પણ જૈનોને તેમના તિર્થંકરનાં અને મુસ્લીમોને તેમનાં પયગંબરનાં દર્શન થતાં! લોકલોકાંતરમાં ગતિ થતી, લોકો પોતાના મૃત સ્વજનોને પરલોકમા મળી શકતા. આમ, પાત્ર-કુપાત્ર અનેક લોકોને સમાધિ કરાવીને ભગવાન શ્રી હરિએ પોતાનાં ભગવાનપણાનો નિશ્ચય કરાવ્યો. સંપ્રદાયનાં લોકોનાં સંશય ટાળ્યા અને ટુંક સમયમાં જ વિપુલ જનસમાજમાં પોતાનાં અવતારની છડી પોકારાવી.

 

 

|| લોકોપયોગી કાર્યો દ્વારા લોક જાગૃતિ ||

 

  સમાધિ પ્રકરણે સમાજમાં ભગવાન હોવાની પ્રતિતિ કરાવી તો સાથે સાથે મહારાજે (ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણને કાઠી દરબારો "મહારાજ" કહેતા. પાછળથી શ્રી હરિનું "મહારાજ" નામ સત્સંગમાં ખૂબ જ પ્રચલિત થઇ ગયું) અનેક લોકોપયોગી કાર્યો કરીને લોક સંપર્કમાં આવ્યા. રામાનંદ સ્વામીનાં સમયથી સંપ્રદાયમાં લોકોને સદાવ્રત આપવાની જે પ્રવૃત્તિ ચાલતી હતી તેને મહારાજે પ્રોત્સાહન આપ્યું. માણાવદર, લોજ, માંગરોળ, અગત્રાઈ, ભાડેર, ધોરાજી, જામવાળી, ભૂજ, જામનગર, ફણેણી, સાંકળી, જેતપુર, ગઢડા, લોટડા, કારિયાણી, જેતલપુર, શ્રીનગર વગેરે સ્થળોએ અન્નક્ષેત્રો ચાલતાં કર્યાં. આ સાથે પૂર્તકર્મો જેવાં કે વાવ, કુવા, તળાવો ખોદાવ્યાં ને ગળાવ્યાં.
  આવા લોકોપયોગી કાર્યં કરવાની ભગવાન શ્રી હરિની કાર્ય પદ્ધતિ અને આશય બંને નિરાળાં હતા. જ્યાં તળાવ કે વાવ ખોદાતા ત્યાં પોતે અનેરા ઉત્સાહનું વાતાવરણ ખડું કરી દેતાં. હરિભક્ત સ્ત્રીપૂરુષો કીર્તન ગાતાં જાય અને ધૂળ કાઢતાં જાય. હરિભક્તો કામ કરતા કરતા શ્રી હરિનાં કિર્તનો ગાય, ગીતા અને વેદનાં મંત્રોનાં ઉચ્ચારણ થાય, તે સાથે સભા, કથાવાર્તા પણ ચાલે. આમ, કામ એ માત્ર શારિરીક શ્રમ કે સમાજસેવાનું કાર્ય જ ન રહેતાં ભક્તિમય અનુષ્ઠાન બની રહેતું. વળી, વ્યવહાર કાર્ય કરતાં કરતાં મનોવૃત્તિ પ્રભુમય કેમ રાખવી તેની અનાયાસે કેળવણી મળતી. ભગવાન શ્રી હરિએ સમાજોપયોગી કાર્યં કરવાનો આશય એ રહેતો કે લોકો સાચા સાધુઓ અને હરિભક્તોનાં ઉન્નત જીવનથી સમાજનાં વધુમા વધુ લોકો પરિચિત થાય અને જીવનમાં પ્રભુ ભક્તિનાં આદર્શો વણાય.
  તેમનું લક્ષ્ય સમાજનાં વિવિધ સ્તરે પડેલાં અબૂધ, અજ્ઞાન, અસ્ચ્છ, અસલામત, વહેમી અને વ્યસનમાં ડૂબેલાં તથા વિવિધ મતો, પંથો, વૈરાગીઓ અને આચાર્યોની વચ્ચે અટવાતાં લોકો., જેમને નહાવાની કે ગાળીને પાણી પીવા જેવી સામાન્ય સ્વચ્છતાની પણ ખબર ન હતી. જેમને મન ધર્મ એટલે દોરા, ધાગા કે મંત્ર તંત્રથી વિશેષ કંઈ ન હતું. તેવા સામાન્ય જનનું અજ્ઞાન દૂર કરી તેને વિશુદ્ધ કરવા માટે તેમણે જે ચીવટ દર્શાવી છે તે અદભૂત છે. એક જ હરિભક્ત (સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં અનુયાયીને "હરિભક્ત" કહેવાય છે) પણ જે ગામમાં હોય ત્યાં તેઓ જતા અને તેની વિશુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં જો ખામી રહી ગઈ હોય તો તેઓ દૂર કરતાં. સમાજમાં છેક છેવાડે ઊભેલા માણસ સુધી વિશુદ્ધ આચાર વિચારનું મોજું ફેલાવવા તેઓ સતત પરિભ્રમણ કરતા રહેતા.
 

 

 

|| અહિંસક યજ્ઞો અને ઉત્સવ સમૈયાઓનું પ્રવર્તન ||

 

  સંપ્રદાય સંવર્ધનનાં અન્ય એક માધ્યમ રૂપે ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે અનેક યજ્ઞો, સમૈયાઓ અને ઉત્સવોનું આયોજન કર્યું. સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ વચ્ચે ભાવાત્મક એકતા સધાય, તેમની નિષ્ઠા દ્રઢ થાય, સદાચારને માર્ગે ચાલવાનું બળ મળે અને ઉત્સવનો આનંદ મળે તે માટે ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે વિવિધ સ્થળોએ વિવિધ પ્રકરનાં સમૈયાઓ અને ઉત્સવો યોજ્યા. જેમાં પ્રબોધિની એકાદશી, વસંતોત્સવ, હુતાશની, રામનવમી, જન્માષ્ટમી, શરદપૂનમ, અન્નકૂટ વગેરે ઉત્સવો મુખ્ય હતા. આવા ઉત્સવો કે સમૈયા દ્વારા વિશાળ પાયા પર જીવનોપયોગી લોક શિક્ષણ આપવાનો તેમનો ઉદ્દેશ રહેતો. આવા સમૈયાઓમાં ગ્રંથો મંગાવી કથા કરાવતા, તેમાંનુ રહસ્ય પોતે સમજાવતા, ધૂન કિર્તન થતાં.
  યજ્ઞો હિંદોધર્મનાં મહત્વનાં અંગ સમાન છે. વૈદિક યજ્ઞોમાં જ્યારે પશુહિંસાનો અતિરેક થયો ત્યારે બૌધ ધર્મે અહિંસા ધર્મનું પ્રતિપાદન કર્યું. પરંતુ કાળાંતરે ફરી એક એવો વર્ગ ઊભો થયો કે જે યજ્ઞના પ્રસાદ તરીકે માંસ ભક્ષણ કરવામાં બાધ નહીં તેમ માનતો હતો. ઓગણીસમી સદીમાં હિંસાપ્રધાન યજ્ઞો ફરી થવા લાગ્યા હતા. ખાસ કરીને શાક્તોમાંના વામમાર્ગીઓ આવા યજ્ઞો કરતા. મહારાજે આવા યજ્ઞોને નિર્મૂળ કરીને અહિંસાત્મક વૈદિક યજ્ઞોનાં વ્યાપક આયોજનો કરીને સનાતન અહિંસક યજ્ઞની પ્રણાલિકાને પુનર્જીવિત કરી.

 

 

|| વૈદિક સન્યસ્તાશ્રમનો પુનરોદ્ધાર: ||

 

  ભગવાન શ્રી હરિનાં સમયમાં ત્યાગાશ્રમમાં અનેક દુષણો પ્રવેશ્યા હતા. ધર્મને નામે સન્યાસીઓ અનેક ગેરરતિઓ અને અનૈતિકનાઓને પોષતા હતાં. ભારતમાં વિવિધ સંપ્રદયોના સંન્યાસીઓના અનેક પ્રકારો હતા. જેવા કે, યોગી, પરમહંસ, નાગા, અતીત, ખાખી, વગેરે. તેમાનાં કેટલાંક સંગઠનો નશાકારક પીણાં પીતાં તથા માનવબલી પણ ચડાવતા. નાગા બાવાઓ શસ્ત્ર ધારણ કરતા અને પ્રજાને રંજાડતા. વૈદિક અને ધર્મમય સન્યસ્તાશ્રમનું સ્થાન ભોગી અને અધર્મી ભેખધારીઓએ લઇ લીધું હતું આવા સમયમાં ભગવાન શ્રી હરિએ ઉચ્ચ ચારિત્ર્યવાન શીલવંત સાધુઓની એક ફોજ તૈયાર કરી. આવા સાધુઓ જે તે સમયમાં સારાયે ભારતભરમાં ક્યાંય હતા નહિ.
  સંપ્રદાયના પ્રવર્તનમાં ત્યાગી સાધુઓનો ફાળો તો અમૂલ્ય છે. અજ્ઞાન અને અશુદ્ધિમાં ડૂબેલી પ્રજાને સદાચાર ધર્મ તરફ વાળવા માટે મહારાજે જે સાધુ વર્ગ ઊભો કર્યો તે સંપ્રદાયના મુખ્ય આધારસ્તંભ સમાન બની ગયો. હીરો જેમ હીરાથી વીંધાય તેમ જીવનથી જીવન ધડાય, એ દ્રષ્ટિ સમક્ષ રાખીને મહારાજે સામાન્ય પ્રજામાં સંસ્કારના નીર સીંચવા અદ્ ભૂત શિસ્ત અને સંયમ યુક્ત સાધુઓનાં મંડળોને ગુજરાતભરમાં સતત વિચરતા રાખ્યા.
  આવું સંતમંડળ તે સમયે આખાયે ભારતભરમાં નહોતું. સાધુઓનાં જુદા જુદા મંડળો સ્થાપીને તેમને કાઠીયાવાડ, કચ્છ અને ગુજરાતના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં ફરવા મોકલ્યા. તેમણે સાધુઓને વિવિધ આચાર સંહિતાઓ આપી અને વારંવાર તેમાં ફેરફાર કરી તેમને ઘડ્યા. સાધુઓએ વર્તવાના નિયમોને ‘પ્રકરણ’ કહેતા. બેસવા, જમવા, સુવા, જાગવા, ફરવા વગેરેને લગતા કડક નિયમોના પ્રકરણોથી સાધુઓની આકરી તાવણી થતી. મહારાજ કહેતાં કે, “ પ્રથમ માતા ચરી પાળે ત્યારે બાળક નિરોગી થાય છે. સંતો પોતે વિષયથી નીરસ થાય તો બીજાનો મોહ કાપી શકે.”
  આ સાધુઓએ ખેતરે ખેતરે ફરીને, હળ હાંકતા ખેડૂતની સાથે સાથે ચાલીને તેમને સદાચાર ધર્મ પ્રબોધ્યો. સામાન્યજનની નબળાઇઓ દૂર કરવા આટલો દાખડો ભાગ્યે જ કોઇ સંપ્રદાયનાં સાધુઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હશે. આ રીતે સંપ્રદાય દ્વારા એક વિશુદ્ધિકરણની ચળવળ તેમણે આરંભી ત્યારે અન્ય ધર્મ પંથો કરતા આ સંપ્રદાય તેની ઊચી નીતિમત્તાને કારણે સ્વાભાવિક પ્રતિષ્ઠા પામવા લાગ્યો.

 

 

|| શાસ્ત્રાર્થ દ્વારા સંપ્રદાયની વૈદિકતા સિદ્ધ કરાવી ||

 

  આપણે ત્યાં એક પરંપરા ચાલી આવે છે કે નવો મત સ્થાપનારે શાસ્ત્રોનાં આધારે તેનું પ્રતિપાદન કરવું પડે. ભગવાન શ્રી હરિએ જ્યારે આ સંપ્રદાયનું પ્રવર્તન શરૂ કર્યું ત્યારે આ ચાલ હતો. અન્ય મતવાદીઓ ખંડન-મંડનન પડકારો ફેંકતા. જો તે ઝીલવામાં ન આવે તો ગેરસમજ ફેલાય. આથી ધર્મ પ્રવત્રનમાં વિદ્વાનો સાથેના શસ્ત્રાર્થને પણ સ્થાન હતું. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ઉપર જાતજાતના આક્ષેપો થતા હતા જેમકે તે વેદ વિરૂદ્ધ છે. તેના સ્થાપક શૂદ્ર છે, તેમણે કાલ્પનિક ધર્મ પ્રવર્તાવ્યો છે. વગેરે.
  આવા પ્રચારનો ઉત્તર યોગ્ય સમયે પ્રસંગ આવ્યે અપાતો. ઘણી વખત શાસ્ત્રાર્થ માટે પડકાર ફેંકનાર પોતે જ ભગવન શ્રી હરિનાં શિષ્ય બની જતાં. તેમાં માંડવીના ખૈયા ખત્રીનો પ્રસંગ સંપ્રદાયમાં ઘણો પ્રસિદ્ધ છે. ખૈયો ખત્રી 500 શિષ્યો ધરાવતો વિદ્વાન વેદાંતી હતો. તેણે શાસ્ત્રાર્થ દ્વારા આ સંપ્રદાય પાખંડ છે તેમ સાબિત કરવનું નક્કી કર્યું. પરંતુ તેના બધા પ્રશ્નોના મહારાજે સચોટ જવાબ આપતાં તે પોતે જ તેમનો શિષ્ય બની ગયો અને તેના કેટલાક શિષ્યો પણ સંપ્રદાયમાં જોડાયા.
  સંપ્રદાયનાં ઇતિહાસમાં વડોદરામા થયેલો શાસ્ત્રાર્થ પણ એક નોંધપાત્ર તવારીખનું સ્થાન પામ્યો છે. વડોદરના કેટલાક રાજદ્વારી આગેવાનોને આ સંપ્રદાય તરફ પૂર્વગ્રહ હતો જેમાં રામચંદ્ર શાસ્ત્રી, શોભારામ શસ્ત્રી તથા વડોદરાના દીવાન વિઠ્ઠલજી મુખ્ય હતા. તેઓ શાસ્ત્રાર્થ દ્વારા સંપ્રદાયને ઊતારી પાડવાનું વિચારતા હતા. પુંડરિકનાથના મંદિરમાં સભાનું આયોજન થયું. અને ભાઉ પુરાણી મધ્યસ્થી થયા. આ શસ્ત્રાર્થમાં ભાગ લેવા માટે ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે મુક્તાનંદ સ્વામીને મોકલ્યા. સભામાં વેદાંતાચાર્ય દ્વારા જે પ્રશ્નો કરાયા તે બધાંની સ્પષ્ટતા મુક્તાનંદ સ્વામીએ વિશદ રીતે કરી. આખરે ભાઉ પુરાણીએ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય શસ્ત્ર સંમત છે અને મુક્તાનંદ સ્વામી શાસ્ત્રાર્થમાં વિજયી બન્યા છે તેમ જાહેર કર્યું. આ સભાથી ગાયકવાડ સયાજીરાવ બીજા પ્રભાવિત થયા અને ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણને વડોદરા આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું.
  આમ, શસ્ત્રાર્થ દ્વારા સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતોને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. શાસ્ત્રાર્થ બે રીતે થતાં. એક સંપ્રદાયની અંદર શિષ્યો સાથે અન્યોન્ય અને બીજું અન્ય ધર્મીઓ સાથે. ભગવાન શ્રી હરિ પોતાના અનુયાયીઓને પ્રશ્નો પૂછવા તથા તેના ઉત્તર કરવા એ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ નિરંતર કરતા રહેતા. અહિંસા ધર્મનું સ્થાપન કરવા તથા વેદોમાં હિંસાનું પ્રતિપાદન નથી તેવું પ્રસ્થાપિત કરવા તેમણે હિંસક યજ્ઞો કરનારાઓ સાથે ઘણી વખત શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો. વળી, અન્ય ધર્મીઓ આ સંપ્રદાયને ઉતારી પાડવા શાસ્ત્રાર્થ યોજતા તેમાં હાજર રહી સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતોનું સમર્થન કરવામાં આવતું.

 

 

|| સંપ્રદાયનો મત – વિશિષ્ટાદ્વૈત મત ||

 

હિંદુધર્મના સંપ્રદાયોમાં દરેક સંપ્રદાયને પોતાની તાત્વિક-સૈદ્ધાંતિક પીઠિકા હોય છે જેને મત પણ કહે છે. જીવ, માયા અને પરમેશ્વર વચ્ચેનાં પરસ્પર સંબંધનું સ્વરૂપ કેવું છે તે અંગેની માન્યતા એટલે મત. આ સૈદ્ધાંતિક માન્યતા કે મતની ભિન્નતાને લીધે જ વિવિધ સંપ્રદાયોનું અસ્તિત્વ છે. ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે પોતાના સિદ્ધાંત તરીકે શ્રી રામાનુજાચાર્યજીના વિશિષ્ટાદ્વૈત મતનાં સિદ્ધાંતનું અનુમોદન કર્યું. પરંતુ રામાનુજાચાર્યના સિદ્ધાંતને તેમણે એક નવા ઓપ સાથે સ્વીકાર્યો છે જેને કારણે તેમના સિદ્ધાંતમાં તેમના દર્શનની એક આગવી છાંટ ઉભી થાય છે.

 

  વિવિધ વિષયો પરત્વે આ સિદ્ધાંતનાં મુખ્ય મુદ્દાઓ આ પ્રમાણે છે:
  • જીવ, ઇશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મના સ્વરૂપ અને પરસ્પર સંબંધ અંગે
  • ભગવાનના સ્વરૂપ અંગે
  • ભગવાનનાં અવતાર ધારણ કરવા અંગે
  • કર્મ ફળના સિદ્ધાંત અંગે
  • મોક્ષ-આત્યંતિક કલ્યાણ અંગે
 

 

1) જીવ, ઇશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મના સ્વરૂપ અને પરસ્પર સંબંધ અંગે

 

---> જીવ

 

  જીવ છે તે હ્રદયને વિષે રહ્યો છે, અણુ સરખો સૂક્ષ્મ, ચૈતન્યરૂપ ને જ્ઞાતા છે ને પોતાની જ્ઞાન શક્તિએ કરીને નખથી શિખા પર્યંત સમગ્ર દેહમાં વ્યાપીને રહ્યો છે. તે અછેદ્ય, અભેદ્ય, અજર, અમર ઈત્યાદિ લક્ષણો ધરાવે છે.
  જીવ છે તે માયાના ભોગને ભોગવીને પ્રલયકાળને વિષે દુ:ખીયો થકો માયામાં પોતાનાં કર્મોના પરીપાક રૂપે બંધાયેલા કારણ શરીરે સહિત લીન થાય છે. પછી ફરી સૃષ્ટી નિર્માણની પ્રક્રિયા વખતે માયા પૃથ્વીનો ભાગ ભજવે છે, જીવ પૃથ્વીમાં રહેલાં બીજ જેવા છે અને ઇશ્વરનું સ્થાન મેઘ સમાન છે. પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી ઇશ્વરનો માયા સાથે સંબંધ થાય છે ત્યારે જેમ મેઘના જળથી પૃથ્વીમાં રહેલા બીજ ઊગી નીકળે છે તેમ માયામાંથી અનાદિ કાળનાં જીવનો ઉદય થઇ આવે છે અને પોતપોતાનાં કારણ શરીરાનુસાર વિભિન્ન યોનીનાં દેહને ધારે છે.
  સૃષ્ટી કાળ દરમિયાન જીવ નવા નવા કર્મો કરતો જાય છે અને કર્મ ફળના નિયમાનુસાર તેનાં ફળને ભોગવતો જાય છે. આ કર્મો અને ફળભૂક્તિનો અંત ત્યારે જ આવે છે જ્યારે જીવ પરમેશ્વરની શરણાગતિ સ્વીકારે છે અને પોતાના સ્વરૂપને ઓળખે છે. પરમેશ્વરની ઉપાસનાથી જ્યારે જીવ માયાનાં બંધનોથી મુકાય છે ત્યારે ભગવાનનાં ધામને પામે છે અને દિવ્યદેહે સદાને માટે પરમેશ્વરની સેવામા રહે છે જેને મોક્ષ, અથવા આત્યંતિક કલ્યાણ કહે છે. જીવ પરમેશ્વર સાથે જોડાઈ શકે અને પોતાનું આત્યંતિક શ્રેય સાધિ શકે એ માટે જ પરમેશ્વર મનુષ્ય દેહ ધારણ કરીને પૃથ્વીને વિષે આવે છે.

 

---> ઇશ્વર

 

ઈશ્વરનું સ્વરૂપ ઘણી રીતે જીવને મળતું આવે છે. જીવનો દેહ 24 તત્વોનો બનેલો હોય છે. ઈશ્વરનો દેહ પણ આ તત્વોથી જ બનેલો હોય છે પરંતુ ઈશ્વરનો દેહ વિરાટ છે એટલે તેનો વ્યાપ ઘણો મોટો છે. જીવના દેહમાં જે પંચભૂત છે તે અલ્પ છે અને બીજાને ધારવાને સમર્થ નથી જ્યારે ઈશ્વરનાં દેહમાં જે પંચભૂત છે તે મહાભૂત તરીકે ઓળખાય છે અને તે ભૂત સર્વ જીવના દેહોને ધારી રહ્યા છે. એટલે જીવ અલ્પજ્ઞ છે અને ઈશ્વર સર્વજ્ઞ છે. આમ, ઈશ્વરનો વ્યાપ દરેક બાબતમાં જીવ કરતાં વિસ્તૃત છે. બાકી ઈશ્વર પણ જીવની જેમ બદ્ધ છે અને ઈશ્વરની કાર્યશક્તિ ત્યારે જ પ્રકાશે છે જ્યારે ભગવાન પુરુષરૂપે તેમાં પ્રવેશે છે. વળી, જીવની જેમ ઈશ્વરને પણ માયાનો સંબંધ હોય છે પણ પ્રલય સમયે ઈશ્વર માયાના ભોગને ભોગવીને માયાનો ત્યાગ કરે છે. જ્યારે જીવ માયાને વિષે લીન થાય છે.

 

---> માયા

 

માયા અથવા પ્રકૃતિ એ પુરુષોત્તમ નારાયણની શક્તિ છે અને સંપૂર્ણ પણે ભગવાન પર અવલંબે છે. માયા ત્રિગુણાત્મક છે, અંધકારરૂપ છે અને આ જીવને પોતાના દેહ અને દેહનાં સંબંધીને વિષે અહં મમત્વ કરાવનારી છે. સમગ્ર તત્વ અને જીવમાત્ર તેનું ક્ષેત્ર છે. જેમ શરીરની ક્રિયા આત્મા વડે જ અંકુશિત અને શક્ય બને છે તેમ માયા અથવા પ્રકૃતિ ઈશ્વર દ્વારા જ અંકુશિત ને શક્ય બને છે.

 

---> બ્રહ્મ

 

  બ્રહ્મ માટે બીજા પણ શબ્દો યોજાય છે જેમકે, અક્ષરબ્રહ્મ, ચિદાકાશ, બ્રહ્મમહોલ, અક્ષરધામ, વગેરે. ભગવાને જે પાંચ અનાદિ તત્વો ગણાવ્યા છે તેમાં એક પોતાને (પરબ્રહ્મને) બાદ કરતા બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ કક્ષાએ આવે છે. છતાં અન્ય તત્વોની જેમ અક્ષરબ્રહ્મનાં પણ પ્રેરક અને નિયંતા તો પરબ્રહ્મ પોતે જ છે.
  અક્ષરબ્રહ્મ તે અનાદિ મુક્ત છે એટલે કે તે ક્યારેય માયામાં બંધાયા નથી. પણ જીવ જ્યારે માયાનાં બંધનોથી મુકાઇને મોક્ષને પામે છે ત્યારે તેને મુક્ત કહેવાય છે. આવા અનંત મુક્તો હોય છે. આમ, જીવ, ઈશ્વર અને અક્ષરબ્રહ્મ વચ્ચે જે તફાવત છે તે માયાનાં સંબંધની તારતમ્યતાએ કરીને છે.
  અક્ષરબ્રહ્મનાં બે સ્વરૂપ છે: એક તો નિરાકાર એકરસ ચૈતન્ય છે, જેને ચિદાકાશ પણ કહેવાય છે. તે પુરુષોત્તમ નારાયણને રહેવાનું તેજોમય ધામ છે. બીજું સ્વરુપ સદાય પુરુષોત્તમ નારાયણની સેવામાં રહે છે. આમ, પરબ્રહ્મ સાથેનો તેમનો સંબંધ શાશ્વત છે. જીવ પણ પરમેશ્વરની ઉપાસનાથી અક્ષરના સાધર્મ્યપણાને પામી શકે છે. આ રીતે અક્ષરબ્રહ્મ મુમુક્ષુ આત્મા માટે મુક્ત અવસ્થાનું એક આદર્શ ઉદાહરણ પુરું પાડે છે. પરમાત્માની બ્રહ્માંડ સંબંધી પ્રવૃત્તિમાં અક્ષરબ્રહ્મ માધ્યમ તરીકે ભાગ ભજવે છે. સૃષ્ટિનાં ઘટક પરિબળો પુરુષ અને પ્રકૃતિ પોતાની સંકોચ અને વિકાસ અવસ્થા અક્ષરબ્રહ્મમાં જ પામે છે. આમ, પરમેશ્વરનું સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, પાલન અને પ્રલયનું કાર્ય આ અક્ષરબ્રહ્મનાં માધ્યમ દ્વારા થાય છે.
  આવા અક્ષરધામમાં જઇને સાકાર ભગવાનનાં સાનિધ્યનો નિત્ય આનંદ મેળવવો તે મુમુક્ષુનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય છે.

 

---> પરબ્રહ્મ અથવા પુરુષોત્તમ નારાયણ :

 

  પાંચ અનાદિ ભેદમાં સર્વોપરિ ને બીજા ચાર તત્વોનાં નિયંતા તે પરબ્રહ્મ અથવા ભગવાન પોતે છે. સમગ્ર સૃષ્ટિ અને જે કંઇ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે બધું જ ભગવાન પર આધારિત છે. પરંતુ ભગવાન પોતે સંપૂર્ણ અને સ્વતંત્ર છે. તે અનાદિ અને સર્વથી સમર્થ છે. તે સર્વના પ્રેરક, નિયંતા અને સકળ ઐશ્વર્ય સંપન્ન છે.
  અન્ય અક્ષરબ્રહ્માદિક તત્વોની મહત્તા અને દીપ્તિ પણ ભગવાનને આભારી છે. આમ, પરબ્રહ્મ કે ભગવાન અદ્વિતીય અને અનન્ય છે. ભગવાન શ્રી હરિએ શ્રુતિ વાક્ય “એકમેવા દ્વિતીયં બ્રહ્મ” ટાંકીને તેનો અર્થ દર્શાવ્યો છે કે નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ છે.
  ભગવાન જીવપ્રાણીમાત્રમાં અંતર્યામીરૂપે રહ્યા છે અને સર્વ જીવને કર્મ ફળના આપનારા છે. વળી, જગતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને પ્રલય સંપૂર્ણ પણે તેમના વશમાં છે. તેઓ સર્વના કારણ, સર્વના નિયંતા અને સર્વના અંતર્યામી છે.

 

 

2) ભગવાનના સ્વરૂપ અંગે

 

  બહુ દ્રઢતાપૂર્વક ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે પરમેશ્વરનાં સાકાર સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. પરબ્રહ્મ પુરૂષોત્તમ નારાયણ માયિક કર- ચરણાદિક રહિત અને દિવ્ય કર-ચરણાદિકે સહિત સદા સાકાર મનુષ્યાકૃતિએ પોતાના ધામમાં વિરાજમાન છે. એ સાકાર ભગવાનથી જ સાકાર સૃષ્ટિની રચના થાય છે.
  પુરૂષોત્તમ નારાયણ પોતાની અંતર્યામી શક્તિરૂપે જીવપ્રાણીમાત્રમાં વ્યાપક છે. આમ, નિર્ગુણ સ્વરૂપે પુરૂષોત્તમ નારાયણ સર્વનાં આત્મારૂપે રહ્યા છે અને સગુણપણે આ સૃષ્ટિ આદિ કાર્યના કર્તાહર્તા છે. આમ, ભગવાનનુ સ્વરૂપ સગુણ પણ છે અને નિર્ગુણ પણ છે. આ બંને રૂપને ધરનાર ભગવાનના મૂળ રૂપ અંગેની સ્પષ્ટતા કરતા એકવાર સ્વયં તેઓ કહે છે કે “પ્રગટ પ્રમાણ મનુષ્યાકારે દેખાય છે એ જ ભગવાનનું મૂળ સ્વરૂપ છે અને નિર્ગુણપણું ને સગુણપણું એ તો એ મૂર્તિનું કોઇક અલૌકિક ઐશ્વર્ય છે.”
  આ રીતે ભગવાન શ્રી હરિએ ભગવાનના મનુષ્યાકૃતિ રૂપે રહેલા સાકાર સ્વરૂપનુ અત્યંત દ્રઢતા પૂર્વક પ્રતિપાદન કર્યું છે.

 

 

3 ) ભગવાનનાં અવતાર ધારણ કરવા અંગે

 

  “ભગવાનમાં અતિશય પ્રીતિવાળા ભક્તોની ભક્તિને આધીન થઇને, તેમને સુખ દેવા, જેવી ભક્તની ઇચ્છા હોય તેવું ભગવાન રૂપ ધારણ કરે છે અને ભક્તનાં મનોરથ પૂર્ણ કરે છે."
  આ સંપ્રદાય પરબ્રહ્મ પુરૂષોત્તમ નારાયણના પૃથ્વી પર અવતાર ધારણ કરવાની ઘટનાનો સ્વીકાર કરે છે. ભગવાનનો અવતાર ધારણ કરવાનો હેતુ અનંત જીવનું કલ્યાણ કરવાનો છે. પરમેશ્વરની જીવ પર આ અહૈતુકી કૃપા છે. જીવ સ્થૂળભાવે યુક્ત છે અને દેહધારી છે તેથી ભગવાન પણ સ્થૂળભાવને ધારણ કરીને દેહધારી બને છે. પોતાનું સામર્થ્ય છૂપાવીને ભક્ત સાથે પુત્ર, સખા કે મિત્રભાવે વર્તે છે. આમ, પ્રેમી ભક્તના મનોરથ પૂરા કરવા એ જ ભગવાનને અવતાર ધરવા માટેનું મુખ્ય પ્રયોજન છે અને તે સાથે અનંત જીવનું કલ્યાણ પણ કરે છે ને ધર્મનું સ્થાપન પણ કરે છે.
  અવતરણ એ ભગવાનની અપાર કરૂણાની સાબિતી છે કેમકે ભગવાનનું સ્વરૂપ અનંત ઐશ્વર્યેયુક્ત અને દિવ્ય છે, જ્યારે જીવ મૂઢ છે અને માયિક ઈંદ્રિયોએ યુક્ત છે. માયિક સાધનોથી જીવ ભગવાનનાં દિવ્ય સ્વરૂપને જાણી શકે નહી. વળી, જીવનું કલ્યાણ ત્યારે જ થાય કે જ્યારે ભગવાનના સ્વરૂપને યથાર્થ જાણે. આ ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે ભગવાન પોતે જીવની માયિક પંચ ઇંદ્રિયો વડે જાણી શકાય તેવા સુલભ બને. આમ, ભગવાનના સીધા સમાગમથી અનેક જીવો મુક્તિ પામી શકે તે માટે ભગવાન પોતે અવતાર ધારણ કરીને જીવ જેવા જ થઇને રહે છે અને તેને પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખાવીને તેનાં આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ ખોલી આપે છે.

 

 

4 ) કર્મ ફળના સિદ્ધાંત અંગે

 

 ભગવાન સર્વ જીવોમાં અંતર્યામીરૂપે રહેલા છે અને સર્વ જીવોને કર્મ ફળના આપનારા છે. જીવે કરેલા કર્મોના ફળ ભોગવાવવા ભગવાન જ જીવને જાગૃત, સ્વપ્ન અને સૂષુપ્તિ અવસ્થા સર્જી આપે છે. જીવ પોતાને પ્રયત્ને ક્યારેય કર્મ અને ફળભૂક્તિના ચક્કરમાંથી મુક્ત થઇ શકે નહી. કર્મ બંધનોથી મુક્તિનો એકમાત્ર ઉપાય પરમેશ્વરની કૃપા કે પરમેશ્વરની શરણાગતિ છે.
  આમ. ભગવાન શ્રી હરિએ પ્રબોધેલો કર્મનો સિદ્ધાંત નિરાશાજનક નથી. કર્મ ભોગવવાની સાથે જીવને ભગવાનની કૃપાનો બહુ મોટો સધિયારો રહે છે. જીવને –તેને ક્યા માર્ગે જવું-કલ્યાણના કે સાંસારિક બંધનોના-તે પસંદગી કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે. જો તે કલ્યાણને માર્ગે જવા ઈચ્છે અને પરમેશ્વરની ઉપાસના કરે તો તે ભગવાનની કૃપાનો પાત્ર બને છે અને કર્મ બંધનોથી મુકાઇને મોક્ષ પામે છે.

 

 

5 ) મોક્ષ-આત્યંતિક કલ્યાણ અંગે

 

  બ્રહ્મરૂપ થઇને પરબ્રહ્મની સેવા કરવી તેને ભગવાન શ્રી હરિએ મુક્તિ-મોક્ષ કે આત્યંતિક કલ્યાણ કહ્યું છે. માયિક બંધનોથી મુકાઇને જીવ જ્યારે દેહ મુકે છે ત્યારે ભગવાનનાં સાધર્મ્યપણાને પામીને પ્રેમ સહિત નિરંતર ભગવાનની સેવામાં રહે છે. આમ, ભગવાન અને મુક્ત બંનેનું અલગ અસ્તિત્વ છેક સુધી જળવાઇ રહે છે પણ ભગવાનને વિષે અતિશય પ્રીતિને કારણે ભક્ત પોતાના અલગ અસ્તિત્વ વિષે સજાણ હોતો નથી.
  આ માટેનું ઉદાહરણ આપતા ભગવાન કહે છે કે જેમ અતિશય લોભીનો ધનમાં પ્રવેશ થાય છે ને જેમ અતિ કામી હોય તેનો મનગમતી સ્ત્રીમાં પ્રવેશ થાય છે, તેવી રીતે જેનો જીવ ભગવાન સંગાથે અતિશય સ્નેહથી જોડાયેલો હોય તેનો ભગવાનમાં પ્રવેશ થાય છે. આ પ્રવેશ જળમાં જળ મળી જાય તેવો કે અગ્નિમાં અગ્નિ મળી જાય તેવો નથી, પરંતુ પોતાના ઈષ્ટદેવ સિવાય અન્ય કોઇ પદાર્થનું ભાન રહે જ નહી ને અન્ય કોઇ પદાર્થનુંમાં હેત ઉપજે જ નહી ને તેની જ રટના લાગી રહે તે પ્રકારનો છે. ભક્ત જેમ જેમ ભગવાનનું વધુ સામર્થ્ય પામે છે તેમ તેમ ભગવાનનો વધુ ને વધુ મહિમા જાણતો જાય છે ને તેમ તેમ તેનો ભગવાનમાં સ્નેહ વધતો જાય છે, તેથી ભગવાન સાથેનો તેનો સ્વામી-સેવકપણાનો ભાવ અતિ દ્ર્ઢ થતો જાય છે.
  મોક્ષ કે આત્યંતિક કલ્યાણની સ્થિતિમાં મુક્ત જીવ અને પરમેશ્વરના સંબંધના સ્વરૂપ અંગેનો આ પ્રકારનો ખ્યાલ વિશિષ્ટાદ્વૈત મતનું હાર્દ છે.

 

 

પાછળ જુઓ...

આગળ જુઓ...

 

Copyright @ 2013, Swaminarayan Temple Khopala. All Reserved.
Design By Varniraj Developer